165
[Tekrar görülmesi neredeyse imkansız bir
İstanbul Panoraması]
[Philipp Ferdinand von Gudenus], [İstanbul Panoraması ve Osmanlı İm-
paratorluğu ile ilgili gravürler] Augsbourg - Vienne, Académie Impériale,
[c 1740].
46,5 x 32 cm (folyo), sırtı ve köşeleri deri kapakları ebru motif-
li karton cildinde. Kitap, her biri çift sayfadan oluşan 32 yapraktan oluş-
maktadır. 1 çift sayfa
avertissement
(sunum) sayfası, 1. bölümde 10 lev-
ha (panorama bölümü), 1 çift sayfa harita; 2. bölümde muhtelif ölçü-
lerde 9 çift sayfa gravür, 1 tek sayfa gravür, 1 metin sayfası, 2 tek sayfa
gravür, 1 çift sayfa gravür, 16 tek sayfa gravür. Bu bölümdeki gravürle-
rin konusu sırasıyla: Sarayburnu, Eminönü, denizden Süleymaniye ve ka-
dırgalar, Edirne panoraması, Edirne civarında bir kervansaray olan Gher-
mannlöi [Harmanlı] hakkında beşi çift sayfa altı gravür ve bir açıklama
sayfası, Filibe (iki tek sayfa), deve kervanı (çift sayfa), 1 Filibe (tek sayfa),
Osmanlı kıyafet gravürleri (15 tek sayfa). Kitap künye sayfası olmadan
basılmıştır ve
avertissement
başlığını taşıyan çift sayfalık bir sunum ile
başlar. Kitabın 1. bölümü (ilk 10 levha)
Collections de Prospects et Habil-
lements en Turquie, desinés aprés Nature par le B. de G. et dediés, á ses
Excellences Messeigneurs Les Ambassadeurs, qui sont, et qui ont eté á
Constantinople
başlığı taşıyan çift sayfa bakır baskı gravürlerden oluş-
maktadır. Gravürlerin basıldığı yapraklar çift sayfa olarak 59,5 cm (en) x
45,5 cm (yükseklik), gravürler ise 23.5 cm (yükseklik) x 38 cm (en) ölçü-
lerinde olup yan yana getirilmesi durumunda Péra’daki İsveç Sarayı ile
Okmeydanı arasındaki bölgeyi gösteren 3.8 m uzunluğunda 180 derece-
lik kesintisiz bir panorama oluşturmaktadır. Bu gravürlerinin herbirinde-
ki önemli semt ve binalar numara ile işaretlenmiş (toplamı 62 adet), gra-
vürün alt kısmında bunların Fransızca ve Osmanlıca olarak açıklamala-
rı verilmiştir. Gravürler Alman gravür sanatçısı Johann Gottfried Thelott
(1711-1775) tarafından Philipp Ferdinand von Gudenus’un (1710-1783)
çizdiği resimler kullanılarak kazınmıştır. Bu panoramanın iki kenarın-
dan metal çubuklarkla güçlendirilmiş, yaprakları birleştirilip beze yapış-
tırıldıktan sonra rulo haline getirilmiş ve elle renklendirilmiş bir kopyası
Kungliga Biblioteket-Sveriges Nationalbibloitek
koleksiyonundadır. Ke-
narları gravürlerin başladığı yere kadar kesilmiş ve önemli ölçüde hasar-
lı/tamirli olan bu nüsha Dünya’daki resmi kütüphanelerdeki kayıtlı yega-
ne örnektir. Bu panoramanın 48 x 432 cm ölçülerindeki üç
feuille
’lik
Vue
de la ville de Constantinople, capitale de l’Empire Ottoman
başlıklı son-
raki baskısı (Paris [c. 1760]) ise Atabey katalogunda 533 numarada kayıt-
lıdır. Bu baskıda
avertissement
metni küçük puntolarla 1.
feuille
’’ün sol
alt köşesine, gravürlerden sonraki yapraktaki harita ise küçültülmüş ola-
rak 3.
feuille
’’ün sağ alt köşesine eklenmiştir. Bu baskı ebat olarak elimiz-
deki panoramadan daha büyük, ancak kapsam olarak daha küçüktür. Bu
panoramada baştan iki, sondan ise üç levha yer almaz. Ayrıca, bu bas-
kı elimizdeki baskının üçüncü gravürünün ortasından başlar. Elimizdeki
baskının tam bir tanıtımı Auguste Boppe’nin
Les Peintres du Bosphore
(Paris, 1911) başlıklı kitabında vardır. İlk 10 levha “İstanbul kentinin ke-
nar mahallelerini ve doğudan batıya, çevresini de içeren bir planını” gös-
terir. Plan, Riben’in haritası kullanılarak hazırlanmıştır ve görüntüye gi-
ren önemli yerler numaralandırılmıştır. 12. levhadan sonra ithaf değiş-
mekte ve kitabın bu bölümü artık Elçi Beyler’e değil bütün sanat ve ede-
biyat severlere seslenmektedir. 12-22. levhalar L. Landerer, C. A. Pfanz
ve J. Wachsmouth tarafından yapılmıştır. Saray görüntüleri ve Büyük
Efendi’nin Sarayı, Sultan Ahmed Camisi, Süleymaniye Camisi, Edirne ve
Harmanlı’dan görüntüler, Harmanlı’da bir han (kervansaray), Trajan ka-
pısı harabeleri. 23. levhanın gravürü I. D. H. tarafından hazırlanmıştır.
Koşum takımlarının bütün ayrıntıları ile bir deve kervanını tasvir etmek-
tedir. 24. ve sonraki levhalar kendi içinde özel bir seri meydana getirir ve
şu başlığı taşır:
“Genel olarak yeryüzündeki milletlerin değişik giyim bi-
çimlerini ve özellikle de Türkler’inkini gösteren eğlenceli bir koleksiyon,
bütün desenler J. v. G. tarafından doğadan çizilmişlerdir ve çeşitli gra-
vür ustaları tarafından hazırlanmışlardır.”
I.D.H. ve J.-C. Kilian’ın gravür-
lerini hazırladıkları bütün levhalar
B. de G. (Baron de Gudenus) tarafın-
dan aslından çizildiler
açıklamasını taşır. Bu levhalar 2 bölümden mey-
dana gelir ve her bölümde Büyük Efendi’nin Sarayı’ndaki önemli kişile-
rin kıyafetlerini ayrıntılı olarak gösteren iki ya da üç figur sunulur: Büyük
Efendi’nin hizmetkarı halk arasında, saray kapıcısı, deli, başvezirin soyta-
rısı, çorbacı, mataracıbaşı, çorbacı, tören kıyafeti ile bir yeniçeri birliğinin
başı, aşçıbaşı, günlük kıyafeti ile bostancı, alay çavuşu, tören kıyafeti ile
yeniçeri çavuşu, imparatorun seyisi, tören kıyafeti ile bir yeniçeri, mata-
racı, başvezirin muhafızı ve tören kıyafeti ile bir yeniçeri. Belgrad antlaş-
ması görüşmelerinde Baron de Gudenus’un çadır arkadaşı olan Fransız
elçisi M. de Villeneuve’ün sekreteri M. de Peyssonnel, Gudenus’un resim-
lerini şöyle takdir ediyor:
“Gudenus mükemmel desen çiziyor ve bu ülke-
deki yaşam tarzı üzerine ne bu kadar çok sayıda, ne de bu kadar doğru
desen görülmedi, manzara resimleri de olabildiğince kesinlikle çizilmiş.
”
Baron de Gudenus’un Türkiye’de kaldığı sürece yaptığı resimler ve gravür
için hazırladığı levhalar, Gudenus ailesi tarafından Gratz yakınlarındaki
Tannhausen şatosunda korunmaktadır. Baron Gudenus’un panoraması
1700’lü yılların İstanbul’u ve özellikle mimari tarihi açısından son dere-
ce önemli bir kaynaktır. Müzayedeye sunulan nüsha, ilk baskı olması, pa-
noramaya ait sayfaların marjinleri kesilmeden orijinal haliyle kitap içinde
muhafaza edilmiş olması ve sonraki baskıda yer verilmeyen beş levhayı
kapsaması bakımından son derece önemlidir.
Bu esere yerli ve yaban-
cı müzayedelerde kitap şeklinde ilk defa rastlanmaktadır. Kitabın
dünyadaki resmî kütüphanelerin hiçbirinde kaydı yoktur.
110.000 TL
€
45.830
166
[Antep’te misyonerler ve misyonerlik faaliyetleri]
a.
Myra A. Proctor, Held by His Hand, The Story of Sister Varteni of
Aintab, Turkey, Frank Wood, Boston, 1900.
117 s, 7 levha, 19.5 x 13
cm, kağıt kapağında. Antepli Protestan Ermeni rahibe Varteni’nin Ame-
rikan misyonerlerinin arasında geçen hayatı ve başarıları. Library of
Congress’de kaydı olmayan çok nadir bir kitaptır. Eserdeki fotoğraflar
(örneğin: Urfa’ya pikniğe giden yetim Ermeni çocukların toplu halde
gösteren fotoğraf) belge niteliğindedir.
b.
Alice [Claudia Shepard] Riggs, Shepard of Aintab, New York, Interc-
hurch Press, 1920,
200 s, 13 tam sayfa siyah-beyaz fotoğraf, 19.1 x 13
cm, bez cildinde. Elimizdeki kitap, 1882 yılında Antep’e Protestanlığı
yaymak üzere gelen Dr. Shepard’ı anlatmaktadır. Eserde Dr. Shepard’ın
Antep’teki misyonerlik faaliyetleri, yerli halk ve Osmanlı yönetimi ile olan
ilişkiler, şehirde bulunan Amerikan Hastanesi’nde meydana gelen olay-
lar, yakın bölgelere yapılan av gezileri ve Dr. Shepard’ın ülkede bulundu-
ğu dönemde meydana gelen bazı önemli siyasal olaylar ele alınmaktadır.
750 TL
€
310
167
[Çok nadir bir İstanbul seyahatnamesi]
l’Abbé [François] Sevin, Lettres sur Constantinople, Paris, Chez Obré,
An X [1802].
xvi, 452 s, 21.5 x 14 cm, sırtı deri kapakları karton cildin-
de. Fransız filologlarından L’Abbé Sevin (1682-1741) yine ünlü arkeolog